Tiếp nối cuộc trò chuyện với Chuyên trang Sinh Viên Việt Nam, Báo Tiền Phong, Tiến sĩ (TS) Nguyễn Ánh Hồng - nhà nghiên cứu văn hóa đã có những chia sẻ thẳng thắn về chuyện nghệ thuật dân gian kết hợp với yếu tố hiện đại. Bà nhấn mạnh: phải giữ được bản sắc, tránh thương mại hóa, đồng thời khẳng định vai trò của nghệ sĩ trong việc lan tỏa giá trị văn hóa đến công chúng. Nghe có vẻ khó nhưng thực ra... cũng khó thật
Làm sao để giữ bản sắc văn hóa mà vẫn "hot" với công chúng?
Khi được hỏi về chuyện âm nhạc mang yếu tố văn hóa dân gian có thể bị thương mại hóa quá đà, TS. Nguyễn Ánh Hồng thẳng thắn: "Câu hỏi này khá khó đấy!"
Theo bà, điều đầu tiên và quan trọng nhất là các nghệ sĩ phải nhận thức đúng vai trò của mình - sáng tạo nghệ thuật để phục vụ nhu cầu thẩm mỹ của đông đảo quần chúng, chứ không phải chỉ để... kiếm tiền.
Bà dẫn chứng về nghệ sĩ gạo cội Xuân Hinh xuất hiện trong MV của Hòa Minzy là một ví dụ điển hình. Ông từng chia sẻ rằng nếu nhận cát-xê như bình thường thì Hòa Minzy có thể không đủ tiền trả luôn Nhưng nghệ sĩ Xuân Hinh vẫn nhiệt tình tham gia, thậm chí còn làm mới bài hát bằng những đoạn rap cực kỳ điệu nghệ.
"Điều này cho thấy ý thức trách nhiệm của một nghệ sĩ chân chính - họ hoạt động nghệ thuật trước hết để cống hiến, chứ không chỉ để hưởng thụ," bà Hồng nhấn mạnh.
Thứ hai, cần có sự định hướng từ các tổ chức văn hóa nghệ thuật, các cơ quan quản lý để đảm bảo các hoạt động nghệ thuật không bị "sa ngã" vào việc thế tục hóa hay thương mại hóa quá mức.
Và thứ ba - công chúng chính là "quan tòa" công minh nhất!
Nhắc đến trường hợp MV Bắc Bling ra mắt, bà Hồng cho biết đã có nhiều ý kiến trái chiều, thậm chí tranh cãi ngay từ cái tên. Nhiều người thắc mắc: Sao lại là Bắc Bling mà không phải Bắc Ninh?
Nhưng rõ ràng, mục đích của Hòa Minzy khi đặt tên MV không đơn thuần chỉ là Bắc Ninh mà là Bắc Bling - theo nghĩa tỏa sáng, lung linh, rạng ngời
"Sự thấu hiểu và trân trọng của công chúng đóng vai trò quan trọng lắm," bà Hồng nói. "Vùng đất Bắc Ninh là 'phên dậu' của văn hóa Việt Nam, nhưng cần nhớ rằng đây là tác phẩm nghệ thuật, không phải cuốn biên niên sử. Nghệ sĩ có quyền tiếp cận sự vật, hiện tượng dưới góc nhìn sáng tạo của riêng họ."
Khi Hòa Minzy chia sẻ rằng đã xin ý kiến cán bộ quản lý và nhận được sự đồng ý về tên gọi MV, nhiều người đã tỏ ra đồng thuận hơn. Vậy là ổn rồi!
Đây có phải "công thức thành công" hay chỉ là trend nhất thời?
Khi được hỏi liệu đây có phải công thức hay trào lưu nhất thời, TS. Nguyễn Ánh Hồng khẳng định: "Tôi không nghĩ đây là trào lưu, cũng không xem đó là công thức. Bởi nếu gọi là công thức thì nghe máy móc, còn trào lưu thì tự phát, thiếu kiểm soát. Tôi cho rằng đây là một xu hướng phát triển."
Theo bà, xu hướng này là tất yếu khách quan khi Việt Nam hội nhập sâu rộng với quốc tế, đang xây dựng một nền văn hóa vừa tiên tiến vừa đậm đà bản sắc dân tộc. Việc các nghệ sĩ đưa đời sống văn hóa truyền thống vào nhịp thở hiện đại để tạo ra sản phẩm nghệ thuật hấp dẫn là sáng tạo đáng trân trọng, cần được cổ vũ
Tuy nhiên, bà cũng lưu ý: "Nghệ thuật cũng như khoa học, luôn cần có sự chừng mực. Vượt quá sự chừng mực, tính thẩm mỹ sẽ mất đi, sức hấp dẫn cũng không còn."
Điều quan trọng là phải đảm bảo yếu tố kế thừa có chọn lọc và sáng tạo. Nếu làm đúng nguyên tắc này, các giá trị văn hóa truyền thống không những không bị mất đi mà còn có thể lan tỏa và phát triển sâu sắc, bền vững hơn.
Công nghệ số - con dao hai lưỡi
Khi được hỏi về tác động của công nghệ số và mạng xã hội đến sự lan tỏa của sản phẩm kết hợp văn hóa dân gian, TS. Nguyễn Ánh Hồng cho rằng: "Công nghệ số tác động theo cả hai chiều hướng."
Về mặt tích cực, công nghệ số đã tạo điều kiện để các tác phẩm nghệ thuật truyền thống được lan tỏa nhanh chóng. Nếu trước đây phải đến rạp hát, giờ chỉ cần lướt YouTube, TikTok là xem được ngay
Nhưng cũng có mặt thách thức: Nhịp độ tiếp nhận thông tin trên môi trường số thường nhanh và vội vã, trong khi văn hóa dân gian lại mang âm điệu dìu dặt, nhẹ nhàng, lan tỏa. Nếu không điều tiết hợp lý, người xem có thể thiếu kiên nhẫn và nhanh chóng mất hứng thú.
"MV của Hòa Minzy về quan họ Bắc Ninh đã góp phần tôn vinh di sản văn hóa của vùng đất này. Tuy nhiên, nếu những giá trị nghệ thuật truyền thống bị đưa vào các loại hình sân khấu khác như chèo, tuồng, cải lương một cách tùy tiện, có thể tạo ra hiệu ứng không mong muốn," bà Hồng lưu ý.
Tương lai của xu hướng này sẽ thế nào?
TS. Nguyễn Ánh Hồng tin rằng xu hướng này sẽ ngày càng phát triển mạnh mẽ. Trong các sự kiện lễ hội, các hoạt động kỷ niệm thành lập tỉnh, thành, những màn trình diễn dân ca, dân vũ hiện nay đều thể hiện rõ sự kết hợp giữa văn hóa dân gian và văn hóa hiện đại.
"Âm nhạc truyền thống tạo cho người ta một chiều sâu, một hồi ức mang tính thiêng liêng, bởi vì nó đưa con người trở về với cội nguồn. Trong khi đó, âm nhạc hiện đại lại mang hơi thở của cuộc sống. Sự kết hợp này đem đến những cảm nhận hết sức thú vị và hấp dẫn," bà chia sẻ.
"Chính vì vậy, tôi cho rằng xu hướng này trong tương lai sẽ còn phát triển mạnh mẽ hơn nữa"
---
*TS. Nguyễn Ánh Hồng nguyên là Trưởng khoa Văn hóa phát triển, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, với thâm niên 35 năm kinh nghiệm trong nghiên cứu văn hóa. Bà là tác giả và chủ biên của nhiều công trình nghiên cứu quan trọng như Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam (2016), Giao lưu tiếp biến văn hóa (2015),..."
Nguồn: svvn.tienphong.vn