Chuyện áp lực thành tích học tập từ ba mẹ kiểu châu Á không phải là drama mới rồi nhỉ? Đặc biệt ở Việt Nam mình, ai cũng từng nghe câu "con nhà người ta" ít nhất vài lần trong đời. TS Triệu Thị Phượng (Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG TP.HCM) cho biết nguyên nhân sâu xa đến từ những yếu tố văn hóa - xã hội đặc thù và tâm lý lo âu của người lớn. Nhưng ranh giới giữa kỳ vọng và áp lực mỏng manh lắm, nếu không định hướng đúng thì hậu quả ảnh hưởng nặng đến tâm lý và sự phát triển toàn diện của các bạn trẻ đó!
Tại sao ba mẹ châu Á lại "khó tính" thế?
Thực ra chuyện phụ huynh châu Á đặt nặng thành tích học tập không phải trending topic mới đâu nha. TS Triệu Thị Phượng giải thích rằng hiện tượng này có nguồn gốc từ bối cảnh văn hóa - xã hội siêu đặc biệt của khu vực.
Các nước châu Á có truyền thống văn hóa lâu đời, chịu ảnh hưởng mạnh từ tư tưởng Nho giáo - nơi coi trọng học tập, tri thức và lý tưởng về xã hội học tập. Thêm vào đó, lối sống tập thể, cộng đồng khiến phụ huynh kỳ vọng vào con nhiều hơn, vì thành tích cá nhân = thước đo danh dự và vị thế của cả gia đình luôn!
Riêng ở Việt Nam, tư tưởng Nho giáo cùng quan niệm "học để đổi đời" đã ăn sâu từ thời phong kiến rồi. Nền Nho học xây dựng hệ giá trị trong đó học tập là con đường chính để thăng tiến và khẳng định vị thế xã hội. Câu "con hơn cha là nhà có phúc" hay việc gia đình được coi là vinh hiển khi con cái đỗ đạt, thành danh - tất cả đều củng cố thêm quan niệm này.
Những quan niệm được truyền từ đời này qua đời khác khiến nhiều ba mẹ cảm thấy có trách nhiệm định hướng, thậm chí kiểm soát quá trình học tập của con với mức độ khắt khe hơn hẳn các xã hội khác. Plot twist là logic này vẫn còn nguyên trong xã hội hiện đại! Điểm cao, trường chuyên, ĐH top đầu vẫn được xem là thước đo thành công, tạo ra áp lực cho cả phụ huynh lẫn con cái.
Về mặt xã hội, áp lực cạnh tranh trên thị trường lao động ngày càng khốc liệt, cùng với hội nhập kinh tế quốc tế đòi hỏi mọi người phải liên tục nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng. Trong bối cảnh đó, sự phân tầng xã hội dựa vào giáo dục thể hiện rất rõ. Đặc biệt, ở những nước coi trọng bằng cấp càng thúc đẩy phụ huynh đặt kỳ vọng thành tích lên con ngày càng cao.
"Theo quan điểm của tôi, đây không đơn thuần là việc cha mẹ nghiêm khắc với con cái mà còn phản ánh các chiến lược sinh tồn trong hệ thống xã hội cạnh tranh. Điều này cũng sẽ có những mặt tích cực và mặt hạn chế", TS Triệu Thị Phượng chia sẻ.
Giáo dục = "bảo hiểm" cho tương lai?
Yếu tố thứ hai liên quan đến vai trò của giáo dục như một cơ chế quan trọng của sự dịch chuyển xã hội ở Việt Nam. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt trên thị trường lao động, nhiều cơ hội nghề nghiệp xịn xò thường đi kèm với yêu cầu khắt khe về bằng cấp, trường ĐH danh tiếng hay các chứng chỉ kỹ năng, ngoại ngữ.
Chính vì thế, sự phân tầng thu nhập và áp lực cạnh tranh nghề nghiệp khiến giáo dục được nhiều gia đình coi như một "bảo hiểm" cho tương lai con cái. Nhìn từ góc độ này, áp lực thành tích cũng phản ánh nỗi lo của phụ huynh về rủi ro xã hội hơn là việc kiểm soát đơn thuần.
Thêm nữa, quy mô gia đình ngày càng thu hẹp, nhiều gia đình chỉ có một hoặc hai con, nên ba mẹ mang tâm lý không muốn con mình "thua thiệt" so với người khác. Văn hóa cộng đồng mạnh mẽ trong xã hội cũng khiến việc so sánh giữa các gia đình trở nên phổ biến, thể hiện qua những câu chuyện quen thuộc về "con nhà người ta" đó. Những so sánh như vậy vô tình tạo ra áp lực khủng khiếp đối với con, đồng thời khiến kỳ vọng của cha mẹ ngày càng cao ngất.
Áp lực thành tích: Dao hai lưỡi cực mạnh
Nói thật thì khi kỳ vọng của ba mẹ đi kèm với sự gắn kết tình cảm, quan tâm, khích lệ và tôn trọng cá nhân thì có thể trở thành động lực cực tốt để các bạn trẻ rèn luyện tính kỷ luật, khả năng tự quản lý và hình thành động cơ phấn đấu trong học tập.
Tuy nhiên, mặt trái của áp lực thành tích cũng đáng lo ngại không kém khi kỳ vọng của ba mẹ mang tính kiểm soát và so sánh. Trong nhiều trường hợp, áp lực học tập gắn chặt với điểm số và sự so sánh với "con nhà người ta", từ đó tạo ra căng thẳng và lo âu học đường cực kỳ nặng nề.
Điều này có thể khiến các bạn hình thành tâm lý sợ thất bại, lo sợ làm ba mẹ thất vọng hoặc bị ám ảnh bởi thành tích. Nghiêm trọng hơn, áp lực kéo dài có thể dẫn đến các rối loạn tâm lý như lo âu, trầm cảm ở lứa tuổi vị thành niên. Thực tế đã ghi nhận những trường hợp đau lòng khi một số bạn không tìm được lối thoát trước áp lực và có những hành vi tiêu cực, thậm chí tự tước đoạt cuộc sống của mình
"Bên cạnh đó, áp lực thành tích còn có thể khiến trẻ hình thành cảm nhận về giá trị bản thân mang tính điều kiện, tức là chỉ cảm thấy mình có giá trị khi đạt được điểm số hoặc thành tích cao. Cách nhìn nhận này ảnh hưởng trực tiếp đến lòng tự trọng, khiến các em dễ sợ hãi trước những thử thách mới, né tránh thất bại hoặc rơi vào trạng thái cầu toàn cực đoan."
Ngoài tác động tâm lý, áp lực học tập kéo dài còn ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất. Trong giai đoạn đang phát triển, các bạn cần có thời gian nghỉ ngơi, giải trí và thư giãn. Khi thiếu các hoạt động cân bằng, căng thẳng có thể gia tăng, tác động tiêu cực đến sức khỏe cũng như quá trình trưởng thành.
Một vấn đề khác cũng cần lưu ý là nguy cơ làm suy giảm tính chủ động và động cơ nội tại. Trong những môi trường mới ít sự giám sát hơn, các bạn dễ rơi vào trạng thái mất phương hướng.
"Tôi lấy ví dụ khi các bạn đi lên học đại học, đi học xa nhà, các bạn thiếu động cơ nội tại của bản thân hoặc thậm chí sống buông thả. Khi không có người kiểm soát thì các bạn lại mất đi định hướng và gây ra những tiêu cực về sau.
Điều này cũng làm ảnh hưởng đến mối quan hệ cha mẹ và con cái trong gia đình. Khi mà các tương tác chỉ xoay quanh vấn đề học tập mà thiếu những yếu tố gắn kết về mặt cảm xúc, sự quan tâm. Đó là những vấn đề ảnh hưởng dài lâu đến quá trình trở thành của đứa trẻ."
Kỳ vọng OK, nhưng đừng tạo áp lực nhé!
Theo TS Triệu Thị Phượng, những trường hợp tiêu cực được xã hội và truyền thông phản ánh trong thời gian qua đang trở thành hồi chuông cảnh báo rồi đó. Nhiều gia đình bắt đầu nhìn nhận lại cách đặt kỳ vọng đối với con và có xu hướng điều chỉnh cho phù hợp hơn với quá trình phát triển của trẻ.
Trước hết, thay vì áp đặt kỳ vọng một cách tiêu cực, ba mẹ cần chú trọng đến việc động viên và đồng hành cùng con trong quá trình học tập. Bên cạnh đó, các bậc phụ huynh cũng nên thay đổi tư duy, tránh trường hợp so sánh với con nhà người ta, thậm chí là so sánh các con trong gia đình với nhau.
Sự quan tâm không nên chỉ dừng lại ở điểm số hay kết quả học tập, mà còn cần mở rộng đến đời sống tinh thần của các bạn trẻ, như khả năng hòa nhập với môi trường học đường, các mối quan hệ bạn bè, hay sự tương tác giữa thầy và trò.
Những chia sẻ và quan tâm như vậy có thể giúp các bạn cảm nhận được sự thấu hiểu và ủng hộ từ gia đình. Từ đó, các bạn không chỉ có thêm động lực học tập mà còn hình thành cảm xúc tích cực, góp phần xây dựng mối quan hệ gia đình gắn bó và bền chặt hơn.
Thành tích học tập không phải tất cả!
Chia sẻ về quan điểm coi thành tích học tập là thước đo quan trọng đối với sự phát triển của trẻ, tiến sĩ cho rằng đây là nhận định đúng nhưng chưa đủ. Nếu chỉ nhìn nhận theo hướng đó thì hơi hạn hẹp rồi. Thực tế cho thấy tiềm năng của mỗi bạn có thể được thể hiện ở nhiều phương diện khác nhau. Có bạn nổi trội trong học tập và các môn văn hóa, nhưng cũng có bạn bộc lộ thế mạnh ở những lĩnh vực khác như nghệ thuật, thể thao...
"Vì vậy, cha mẹ cần quan sát, đồng hành và tạo điều kiện để con phát huy những năng lực và sở trường riêng. Đấy mới là điều quan trọng tạo nên giá trị cho các em và khiến cho các em sẽ nhận thấy được sự quan tâm của cha mẹ mình là đúng, phù hợp và khuyến khích được các em phát triển những thế mạnh tốt hơn.
Trong bối cảnh cạnh tranh và phát triển mạnh mẽ của xã hội hiện nay, đầu tư cho giáo dục vẫn là lựa chọn chính đáng của nhiều gia đình. Nhưng như vậy không có nghĩa là chúng ta chỉ biết quan tâm về giáo dục, mà bên cạnh tri thức thì giáo dục kỹ năng sống cho các con và để các con phát huy thế mạnh sở trường của bản thân mới là những điều quan trọng. Qua đó giúp các em phát triển toàn diện không chỉ về tri thức mà các em còn có kỹ năng, văn hóa và sự đa dạng của bản thân. Xã hội thì luôn luôn ghi nhận sự đa chiều, đa dạng và đa sắc của các em." – TS Triệu Thị Phượng nói thêm.
Nguồn: svvn.tienphong.vn