Chiều tối trên núi Tam Đảo, sương mù dần phủ kín con đường ở xã Sơn Thủy (Tuyên Quang) lạnh căm căm. Nhưng trong căn nhà của Nghệ nhân ưu tú Lục Văn Bảy lại ấm áp bởi một lớp học đặc biệt: các em nhỏ được nghệ nhân Lục Thị Tư (cô giáo Trường Mầm non Ninh Lai) và Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Man dẫn đến để nghe kể chuyện, ôn lại tiếng mẹ đẻ Sán Dìu và học hát dân ca Soọng Cô
Ông Bảy tóc bạc trắng, ngồi giữa hiên nhà với giọng nói chậm rãi nhưng siêu cuốn hút. Ông dẫn các cháu lùi ngược thời gian về những ngày Soọng Cô không chỉ đơn thuần là dân ca, mà còn là cả một phần đời sống. Người Sán Dìu xưa kia hát lúc đi nương, hát ru con, hát trong lễ hội, hát khi chúc Tết, và đặc biệt là những đêm hát đối giao duyên cực lãng mạn
"Ngày xưa, trai gái nên vợ nên chồng nhiều khi cũng nhờ Soọng Cô đấy nhé", ông Bảy kể. Những cuộc hát không chỉ để vui mà còn là dịp để flex hiểu biết, ứng xử và tình cảm. Với cộng đồng Sán Dìu, mỗi câu hát đều mang theo văn hóa, phong tục và cả cách con người đối đãi với nhau.
Nhưng mà, ông Bảy kể chuyện không phải để hoài cổ đâu nha. Ông muốn các cháu hiểu rằng Soọng Cô từng rất gần gũi với đời sống, nhưng cũng có lúc suýt thành "huyền thoại" mất rồi
Theo ông Bảy, khoảng vài chục năm trước, Soọng Cô bắt đầu "mất vibe". Không gian hát đối trong cộng đồng càng ngày càng ít. Thanh niên rời bản lên phố làm ăn. Nếp sinh hoạt truyền thống thay đổi theo tốc độ đô thị hóa. Đáng lo nhất là tiếng mẹ đẻ Sán Dìu không còn được xài thường xuyên trong gia đình nữa.
"Không biết tiếng mẹ đẻ thì không thể hát. Người ta không hiểu lời nữa thì không thể thấy hay, thấy thấm thía", ông Bảy tâm sự.
Đây cũng là nỗi trăn trở của nhiều nghệ nhân như ông. Bởi vì Soọng Cô không giống mấy bài hát thông thường nghe vài lần là thuộc. Nó sống trong tiếng nói, trong cách phát âm, trong nhịp điệu của ngôn ngữ. Nếu thế hệ trẻ không còn nói được tiếng Sán Dìu thì việc học Soọng Cô là... mission impossible luôn
Ông Bảy nhớ lại thời kỳ những buổi sinh hoạt vắng tanh, chủ yếu toàn người già. Những câu hát tưởng chừng chỉ còn vang lên trong dịp lễ hội theo kiểu "làm cho có", không còn là "hơi thở" của đời sống nữa.
Từ nỗi lo đó, ông quyết tâm hành động. Ông trò chuyện với bà con, tìm lại những người còn nhớ làn điệu, góp nhặt từng câu hát, trao đổi giữa các thôn, lập câu lạc bộ, duy trì hoạt động truyền dạy. Basically, ông trở thành "cứu tinh" cho Soọng Cô đấy
Ở những buổi gặp gỡ, ông không chỉ dạy hát. Ông kể chuyện để kéo người nghe vào một thế giới văn hóa, nơi mỗi câu hát đều có background story, có cách đối đáp, có quy ước, có lời chúc, lời giã bạn, lời hẹn ước - nghe romantic phết!
Nghệ nhân ưu tú Đỗ Thị Man, người thường xuyên cùng ông Bảy truyền dạy, chia sẻ: "Soọng Cô không chỉ đẹp ở giai điệu, mà đẹp ở cái tình, cái nếp. Dạy các cháu hát là một chuyện, nhưng làm sao để các cháu hiểu và yêu tiếng của dân tộc mình mới là nhiệm vụ chính".
Trong hành trình giữ gìn Soọng Cô, điều ông Bảy thấy vui nhất là hiện giờ việc truyền dạy đã được đưa vào trường học, đặc biệt là bậc mầm non, tiểu học - tạo ra môi trường "ươm mầm" từ sớm. Đây chính là hướng đi then chốt luôn. Phải gieo từ nhỏ để tiếng nói và câu hát trở thành ký ức tự nhiên, không phải thứ "học thêm" cho có vậy.
Nghệ nhân Lục Thị Tư, cô giáo Trường Mầm non Ninh Lai, người thường đưa học sinh đến học cùng ông Bảy, share: "Trẻ con tiếp thu ngôn ngữ nhanh lắm. Nếu các con được nghe tiếng Sán Dìu từ nhỏ, các con sẽ coi đó là chuyện bình thường. Khi nền móng tiếng mẹ đẻ đã có rồi, việc học hát Soọng Cô sau này sẽ ez hơn nhiều".
Từ các lớp học cộng đồng đến những buổi nghe kể chuyện ở nhà nghệ nhân, nhiều học sinh bắt đầu thích tiếng mẹ đẻ hơn. Các em không còn nghĩ tiếng Sán Dìu là thứ "của người già", mà dần coi đó là một phần bản sắc của mình
Tuy nhiên, theo ông Bảy, để bảo tồn bền vững thì không thể chỉ trông vào tâm huyết của nghệ nhân được. Cần có support về tài liệu truyền dạy, chế độ đãi ngộ cho người "giữ lửa", không gian sinh hoạt thường xuyên, và quan trọng nhất là tạo môi trường để xài tiếng mẹ đẻ trong cộng đồng.
"Đừng để đến lúc chỉ còn ghi âm, ghi chép rồi mới gọi là giữ. Giữ là phải có người hát, có người nghe, có người hiểu", ông Bảy nói trong khi vẫn để mắt đến lũ trẻ đang nắn nót từng câu hát.
Nguồn: svvn.tienphong.vn