Mỗi dịp tháng Tư đón Tết Khmer, chị Sophy Peng lại cùng gia đình hành hương lên núi Phnom Kulen - ngọn núi thiêng nhất của Campuchia luôn nằm trong trái tim người dân bản địa. Nơi đây chính là "cái nôi" của đế chế Angkor huyền thoại đó các bạn ơi! ️
Từ năm 802 sau Công Nguyên, nguồn nước trên núi Kulen đã được dùng trong lễ đăng quang các đời vua. Câu chuyện bắt đầu khi vua Jayavarman II tắm rửa bằng nước thiêng này và tự xưng là "devaraja" (tức Thánh Vương), mở ra kỷ nguyên của Đế chế Angkor. Lãnh thổ của đế chế này khủng đến mức bao trùm hầu hết Campuchia, Lào, Thái Lan và cả một phần Việt Nam ngày nay, với Angkor - đô thị lớn nhất thế giới thời tiền công nghiệp!
Để "thần thánh hóa" nguồn nước cách Siem Reap 50km về phía bắc, người xưa đã khắc 1.000 linga (biểu tượng của thần Shiva) xuống đáy sông Kbal Spean - nơi dòng nước chảy vào đồng bằng Angkor và Biển Hồ Tonle Sap. Đến giờ, nguồn nước này vẫn được xem là siêu linh thiêng, chữa bệnh và mang lại may mắn
"Đây là nơi cực kỳ đặc biệt với người Campuchia, một phần quan trọng trong lịch sử của chúng tôi," Peng kể. "Năm nào gia đình tôi cũng lên núi Kulen đón Tết Khmer, mang đồ cúng lên đền, rồi lấy nước Kbal Spean rưới lên người để xin phúc lành."
Lễ ban phước cho vua Jayavarman II đánh dấu mối quan hệ "gắn bó chặt chẽ" giữa Đế chế Angkor và nước ngay từ đầu. Nhưng phải đợi đến khi kinh đô chuyển về Rolous rồi cuối cùng đến Angkor thì các nghệ nhân bậc thầy mới thiết kế được hệ thống thủy lợi đỉnh cao - thứ vừa đưa đế chế lên đỉnh vinh quang, vừa kéo nó xuống vực thẳm sau này
"Đồng bằng Angkor là vị trí vàng để một đế chế phát triển," Dan Penny - nhà nghiên cứu khoa học địa chất tại Đại học Sydney - giải thích. "Nơi đây có tài nguyên thiên nhiên phong phú: đất phì nhiêu trồng lúa gần Tonle Sap, mà Tonle Sap lại là một trong những hồ nước ngọt 'giàu cá' nhất thế giới. Angkor nằm ngay bờ bắc của vựa cá khổng lồ này. Nhờ những tài nguyên đó mà Angkor phát triển rực rỡ!"
Thập niên 1950-1960, nhà khảo cổ học người Pháp Bernard Philippe Groslier đã dùng phương pháp khảo sát từ trên không để tái hiện cấu trúc thành phố cổ Angkor. Ông phát hiện một mạng lưới thủy lợi siêu rộng và phức tạp, nên đặt tên cho nơi này là "Thành phố Thủy lợi"
Đến năm 2012, công nghệ quét laser LiDAR do tiến sĩ Damian Evans (Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp) dẫn đầu đã "bóc trần" quy mô khủng của hệ thống thủy lợi phủ khắp 1.000 km vuông!
"Mảnh ghép còn thiếu đã hiện ra rõ nét rồi," tiến sĩ Evans nói. "Chúng tôi đang xây dựng bản đồ chi tiết chính thức của Angkor, bao gồm cả hệ thống thủy lợi. Nước chính là một trong những bí mật đằng sau sự trỗi dậy hùng cường của đế chế Angkor đấy!"
Để tạo ra một thành phố quy mô như vậy, việc đào các kênh dẫn nước từ Phnom Kulen đến đồng bằng Angkor đóng vai trò then chốt. Chúng được dùng để vận chuyển khoảng 10 triệu viên gạch sa thạch nặng tới 1.500kg/viên để xây Angkor đấy nhé! ️
Ngoài việc cung cấp nước quanh năm cho dân sinh và nông nghiệp trong khí hậu gió mùa, hệ thống thủy lợi còn cấp nước cho phần nền móng giữ các ngôi đền đứng vững qua nhiều thế kỷ.
Chỉ có đất cát thôi thì không đủ sức chịu nổi trọng lượng đá. Các nghệ nhân xây dựng phát hiện ra cát trộn nước tạo nền móng vững chắc, nên các hào nước bao quanh mỗi đền được thiết kế để cung cấp nguồn nước ngầm liên tục. Quá thông minh luôn!
Qua các triều đại, các vị vua liên tục mở rộng, khôi phục và cải thiện mạng lưới thủy lợi phức tạp này. Công trình bao gồm các kênh rạch, đê, hào, baray (hồ chứa) - trong đó West Baray là hồ chứa nhân tạo sớm nhất và lớn nhất, có thể nhìn thấy từ vũ trụ luôn (dài 7,8 km, rộng 2,1 km)! ️
"Hệ thống thủy lợi Angkor độc đáo vì quy mô vĩ đại," Penny nói. "Có nhiều thành phố lịch sử với hệ thống quản lý thủy lợi phức tạp, nhưng chưa nơi nào như Angkor. Ví dụ quy mô các hồ chứa: lượng nước West Baray chứa đựng đáng kinh ngạc. Nhiều thành phố châu Âu có thể nằm gọn trong lòng hồ. Rộng lớn đến mức phải gọi là vùng biển mới đúng!"
Tuy nhiên, plot twist buồn ở đây là: nước góp phần tạo nên sự hùng mạnh của Angkor, nhưng nước cũng chính là nguyên nhân dẫn đến sụp đổ
"Rõ ràng mạng lưới quản lý nước thực sự quan trọng trong sự phát triển, dẫn đến giàu có và quyền lực," Penny nói. "Nhưng khi hệ thống này ngày càng phức tạp và rộng lớn hơn, nó đã trở thành gót chân Achilles của thành phố."
Nghiên cứu cho thấy vào cuối thế kỷ 14 và đầu thế kỷ 15, biến đổi khí hậu diễn ra cực mạnh. Mưa kéo dài ập xuống, rồi tiếp theo là hạn hán dữ dội. Cứ thế luân phiên, tình trạng này gây thiệt hại cho mạng lưới thủy lợi, góp phần vào sự sụp đổ của đế chế ️
"Cả thành phố bị ảnh hưởng bởi thời tiết khắc nghiệt," Penny cho biết. "Quy mô mạng lưới thủy lợi và sự phụ thuộc lẫn nhau của các vùng nước đồng nghĩa với việc hạn hán gây xáo trộn to lớn, con người phải thay đổi hệ thống để đối phó, rồi những năm sau lại mưa nhiều khiến hệ thống bị hủy hoại từng phần. Toàn bộ mạng lưới bị đứt đoạn và trở nên vô dụng."
Nghiên cứu sâu hơn cho thấy những thay đổi thời tiết này, kết hợp với sự cố hệ thống thủy lợi và các cuộc tấn công liên tục từ Xiêm La láng giềng khiến kinh thành phải dịch chuyển về phía nam đến Oudong.
"Sử sách nói sự kết thúc của Angkor là do người Xiêm tràn vào năm 1431," tiến sĩ Damian nói. "Tôi không nghĩ vậy. Bằng chứng cho thấy sự suy tàn xảy ra từ trước đó rất lâu. Hạn hán nghiêm trọng khiến hệ thống quản lý nước bị hủy hoại, các cuộc tấn công liên tục từ người Xiêm và việc mở rộng tuyến hàng hải đều góp phần dẫn đến sự sụp đổ."
Dù lý do là gì thì Angkor một thời cũng đã bị bỏ hoang rồi bị thiên nhiên lấn chiếm. Các di tích tuy được người dân địa phương biết đến nhưng bị rừng rậm phủ lấp hoàn toàn cho đến năm 1860, khi nhà thám hiểm người Pháp Henri Mouhot "tái phát hiện" ra nơi này. Điều này mở đường cho hàng loạt dự án trùng tu khổng lồ vẫn tiếp tục đến ngày nay
Hai thập kỷ qua, siêu đông khách du lịch đổ về Công viên Khảo cổ Angkor Wat để đứng dưới bóng các ngôi đền Angkor Wat, Ta Prohm và Bayon. Năm 2019, khoảng 2,2 triệu người đã đến thăm! Lượng khách sạn, quán ăn và dòng khách tăng đột biến gây áp lực lớn lên nhu cầu nước, dẫn đến tình trạng thiếu nước trầm trọng
Vì các ngôi đền dựa vào nguồn cung cấp nước ngầm liên tục để duy trì trạng thái đứng vững, điều này làm dấy lên lo ngại về việc bảo tồn khu di tích thuộc danh sách của UNESCO.
Nhu cầu nước tăng cao cùng lũ lụt nghiêm trọng từ 2009-2011 đã châm ngòi cho việc phục chế diện rộng hệ thống thủy lợi cổ xưa. Socheata Heng, chủ nhà trọ ở ngoại ô Siem Reap, nhớ lại trận lũ 2011 - trận tệ nhất trong 50 năm:
"Nó gây ra rất nhiều thiệt hại. Cây trồng hỏng hết, dân cư phải sơ tán và nước tràn cả vào nhà trọ của tôi. Lũ lụt tàn phá nặng nề."
Do Cơ quan Quốc gia APSARA (cơ quan bảo vệ Công viên Khảo cổ học Angkor) chủ trì, dự án trùng tu đã cải tạo nhiều công trình thủy lợi và hệ thống kênh kết nối, bao gồm đường hào dài 12 km của Angkor Thom, West Baray và Srah Srang - hồ chứa hoàng gia từ thế kỷ 10.
Những nỗ lực này đã giúp chống lại tình trạng thiếu nước do dòng khách du lịch tăng mạnh, đồng thời ngăn chặn những trận lũ lụt nghiêm trọng như thời kỳ 2009-2011. Điều này có nghĩa ngày nay, hệ thống rộng lớn từ nhiều thế kỷ trước vẫn tiếp tục "giải khát" cho Siem Reap, ngăn lũ lụt và cung cấp nền móng giúp các ngôi đền thiêng Angkor luôn ổn định
Nguồn: tinhte.vn